विश्वका दुई प्रमुख आणविक शक्तिहरू, संयुक्त राज्य अमेरिका र रुसबीचको अन्तिम आणविक हतियार नियन्त्रण सन्धि बिहीबार औपचारिक रूपमा समाप्त भएको छ। वर्षौंदेखि वासिङ्टन र मस्कोमाथि मडारिरहेको यो संकटले अन्ततः मूर्त रूप लिएको हो। सन् १९७२ पछि पहिलो पटक यी दुवै महाशक्ति राष्ट्रहरू आफ्ना घातक आणविक भण्डारको आकार, संरचना र संख्यामा कुनै पनि कानुनी सीमा वा बन्धनमा रहने छैनन्। यो विकास यस्तो समयमा आएको छ, जब दुवै देशले नयाँ पुस्ताका आणविक हतियार र अत्याधुनिक प्रहार प्रणाली (डेलिभरी सिस्टम) विकास गर्ने योजना बनाइरहेका छन्।
बिज्ञापन
महाशक्ति राष्ट्रहरूबीचको बढ्दो टकरावका बीच नयाँ सन्धि गर्ने वा पुरानैलाई अनौपचारिक रूपमा निरन्तरता दिने पहलहरू युक्रेन युद्धका कारण पूर्ण रूपमा रोकिन पुगे। रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले सन्धिको म्याद एक वर्ष थप्ने प्रस्ताव राखे पनि अमेरिकी पूर्व राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले त्यसलाई अस्वीकार गरिदिनुभयो। द न्यु योर्क टाइम्ससँगको कुराकानीमा ट्रम्पले सन्धि समाप्त हुनुलाई सामान्य रूपमा लिँदै त्यसपछि अझ प्रभावकारी र ‘राम्रो सम्झौता’ गर्ने दाबी गर्नुभयो। ट्रम्पको तर्क छ कि अबको कुनै पनि आणविक सम्झौतामा चीनलाई पनि अनिवार्य रूपमा सहभागी गराउनुपर्छ, किनभने चीनको आणविक हतियार निर्माणको गति विश्वमै सबैभन्दा तीव्र छ। तर, चीनले भने यस्ता त्रिपक्षीय वा बहुपक्षीय सम्झौतामा बस्न कुनै चासो देखाएको छैन।
बिज्ञापन
आणविक हतियार नियन्त्रणको यो अन्त्य निकै नाटकीय र चिन्ताजनक मोडमा आइपुगेको छ। सन् १९७२ मा राष्ट्रपति रिचर्ड निक्सन र सोभियत नेता लियोनिद ब्रेज्नेभले पहिलो पटक हतियार सीमित गर्ने सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्दा संसारले शीतयुद्धका शत्रुहरूले पनि हतियारको होडबाजी रोक्न सक्ने आशा गरेको थियो। सुरुवाती सम्झौताहरूमा धेरै छिद्रहरू भए पनि त्यसपछिका दशकहरूमा क्रमशः भएका विभिन्न सन्धिहरूले १९८० को दशकमा ६२,००० पुगेको आणविक हतियारको संख्यालाई निकै कम गराएका थिए। सन् २००९ मा बाराक ओबामाले ‘आणविक हतियारमुक्त विश्व’ को परिकल्पना गर्दा विश्वभरि एउटा नयाँ उत्साह छाएको थियो।
तर, ती सबै भविष्यवाणी र प्रयासहरू अहिले धराशायी भएका छन्। रणनीतिकारहरूका अनुसार आणविक हतियारहरू अब झन् शक्तिशाली र घातक रूपमा फर्किएका छन्। अमेरिकाले आफ्ना विशाल पनडुब्बीहरूमा थप आणविक हतियारहरू तैनाथ गर्ने तयारी गरिरहँदा उसका प्रतिद्वन्द्वीहरूले यस्ता हतियारहरूको परीक्षण गरिरहेका छन्, जसलाई रोक्न हालका प्रतिरक्षा प्रणालीहरूका लागि असम्भव प्रायः छ। सन् २०१० मा अमेरिकी सिनेटले अत्यन्तै कम मतान्तरले अनुमोदन गरेको ‘न्यु स्टार्ट’ (New START) सन्धि समाप्त हुनुले विश्वलाई पुनः एकपटक अनियन्त्रित आणविक प्रतिस्पर्धाको जोखिममा धकेलिदिएको छ।
बिज्ञापन
